گیاهان دارویی

 گیاهان دارویی و تاریخچه آن

در پزشکی کهن، داروها از گیاهان بدست می‌آمدند. در تولد رستم موبد پزشک، به دستور سیمرغ مرهمی از کوبیدن گیاهی مخصوص و آمیختن آن با شیر و خشک کردن آن در سایه، ساخته و بر زخم عمل رودابه می‌گذارد. نکتهٔ ظریف این دستور، توصیه به خشک کردن مرهم در سایه است تا خواص آن در اثر نور آفتاب و گرما از بین نرود. این توصیه امروز هم در نگهداری داروها به قوت خود باقی است. شناخت مواد دارویی مورد استفادهٔ مصریان قدیم از روی پاپیروس‌های مقدسی که از آنان به جای مانده‌است، میسر می‌باشد. باارزش‌ترین این پاپیروس‌ها «پاپیروس اسمیت» است. مصریان تقریباً از همهٔ قسمت‌های گیاه استفاده می‌کردند. طب بابل توسط الواح کوچکی که نام داروها را به خط میخی روی آن‌ها نوشته‌اند بر جای مانده‌است. عناصری که آن‌ها بکار می‌بردند اساساً ریشهٔ گیاهی داشته‌است. در دستورهای بابلی‌ها برخلاف مصریان وزن و اندازه ذکر نشده‌است. در متون هند قدیم گیاهان طبی به دو گروه تقسیم می‌شوند. گروه اول یا به‌عنوان مسهل، قی‌آور یا ملین به کار می‌روند یا باعث سهولت اجابت مزاج می‌شوند و گروه دیگر مسکّن هستند. در کنار طب سوزنی که در چین اختراع شده، مهم‌ترین قسمت طب سنتی چین علم داروهای گیاهی بوده‌است.

آغاز کاربرد وسیع گیاهان دارویی و رونق و گسترش آن در کشورهای شرقی به‌خصوص در دورهٔ اسلام به زمانی که شرق به کارها، نوشته‌ها و ترجمه‌های آثار بقراط، جالینوس و کتاب‌های دیوسکوریدوس و پلینیوس و دیگران دسترسی یافت، مربوط می‌شود؛ زیرا کارها و آثار این دانشمندان یونانی مستقیماً از طریق شام و شرق رسید و در اوایل قرن سوم میلادی در بیت‌الحکمه به عربی ترجمه شد. کتاب «گیاهان» یا «الحشایش» یکی از مهم‌ترین ترجمه‌های این منابع است که در واقع همان ترجمهٔ دِ ماتریا مدیکای دیوسکوریدوس است و از آن زمان و حتی تا همین اواخر به عنوان طب سنتی همیشه مورد استفاده قرار می‌گرفت. محمد بن زکریای رازی (سال‌های ۲۵۰ تا ۳۱۳ ق) دائرةالمعارفی در درمان‌شناسی به نام کتاب الحاوی فی الطب و کتاب خلاصهٔ پزشکی، به نام المنصوری و کتاب دیگری به نام منافع الاغذیه و دفع مضارها را نوشت. این کتاب‌ها و بقیهٔ آثار او، مخزن و مرجع مهم اطلاعات گیاه‌شناختی برای نسل‌های متمادی در شرق و غرب بوده‌است. پزشک نامور بوعلی سینا (سال‌های ۳۵۹ تا ۴۱۶ ه‍.ش) ۸۱۱ داروی گیاهی و معدنی را در کتاب قانون همراه با اثرات آن‌ها بر بدن انسان شرح داده‌است. برخی از این گیاهان ریشهٔ هندی، تبتی چینی یا کلاً شرقی داشتند.

گیاهان دارویی

گیاهان دارویی(به انگلیسی: Medicinal plants) به گستره وسیعی از گیاهان اطلاق می شود (بوته، درختچه و درخت) که در درمان بیماریها و یا در پیشگیری از بروز آن مورد استفاده قرار میگیرد. اکثر این گیاهان در سه گروه عطری، ادویه ای و طبی قرار میگیرند. گیاهان دارویی و معطر عمدتاً به فرمهای زیر مصرف می‌شوند: 1. گیاه تازه 2. گیاه خشک شده یا کنسرو شده 3. بصورت فرآوری شده توسط حرارت  یا پودر شده، دم شده، جوشانده 4. استحصال مواد مؤثر در صنعت

طبق تعریف سازمان بهداشت جهانی، گیاهان دارویی به گیاهانی گفته می شود که تمام یا بخشی از آن، حاوی مواد موثری باشد که به دور از طی کردن مراحل ساخت صنعتی، بتواند تاثیرات درمانی مفیدی برای بدن داشته باشد و با تنظیم فعالیت دستگاه های مختلف بدن به درمان بیماری ها کمک کند.  گیاهان دارویی گاها به صورت شربت، روغن های گیاهی و اسانس های فرآوری شده مصرف می شود. استفاده از گیاهان به عنوان دارو برای پیشگیری و درمان بیماری ها از روزگاران قدیم مورد توجه متخصصان طب سنتی قرار داشته و تا ابتدای قرن شانزدهم معتبرترین روش برای درمان بیماری ها به شمار می رفته است. ابوعلی سینا از نخستین دانشمندانی بوده که در کتاب قانون به بیش از 800 داروی گیاهی و خواص مهم درمانی آنها اشاره کرده است. قانون ابن سینا همراه با کتاب «الحاوی» که توسط رازی نوشته شده است، منابع ارزشمندی در زمینه طب گیاهی محسوب شده و قرن ها به عنوان کتاب مرجع مورد استفاده دانشمندان غربی قرار گرفته است.

گیاهان دارویی در ایران

ایران از سرزمین های منحصر به فرد در دنیا است که دارای تنوع آب و هوایی بسیار زیادی بوده و همین موضوع سبب شده تا ذخیره عظیمی از گیاهان، قارچ ها، جلبک ها، جانوران و حتی میکروارگانیسم ها، به عنوان منابع عظیمی از ترکیب های زیستی را در دسترس داشته باشیم. تاریخچه علم پزشکی و درمان در ایران به دوران آریایی ها، در حدود هفت هزار سال قبل از میلاد مسیح بر می گردد. ظاهراً «تریتا» به عنوان نخستین پزشک و جراح آریایی با گیاهان و خواص دارویی آنها آشنایی فراوان داشته است. او برای درمان بیماری ها از عصاره هایی که خود از گیاهان استخراج می کرد، استفاده می کرده است. در تمدن ایران باستان در کتیبه های مربوط به زمان هخامنشیان، از زعفران به عنوان گیاه دارویی با خواص و کاربرد بسیار فراوان یاد شده است.

همچنین نخستین نوشته های بدست آمده در مورد گیاهان دارویی از تمدن های مهم دنیا مانند مصر، خاورمیانه، یونان باستان، هند و چین به سه هزار سال قبل از میلاد بر می گردد. در این آثار نام گیاهان دارویی مانند کرچک و سیر به وفور آمده است. سایر تمدن ها مانند بابلیان، مادها، آشوریان و سپس طب اسلامی مرکز پیشرفت های چشمگیر در زمینه علم داروسازی گیاهی است. وسعت و تنوع آب و هوایی در کشورهای ایران، چین و هند باعث شده تا این مناطق از لحاظ تعداد و تنوع گونه های ارزشمند دارویی در دنیا از جایگاه ویژه ای برخوردار باشند، بطوریکه تا امروز صدها گونه گیاه دارویی با ویژگی های بسیار موثر مانند فلفل سیاه، شاه دانه، زعفران، زیره، شیرین بیان، جوز هندی، کرچک، کنجد، آلوئه ورا یا صبر زرد، جین سینگ چینی، چای چینی و… را به دنیا معرفی کرده اند.

چرا استفاده از گیاه دارویی؟

با شناسایی هرچه بیشتر گونه های جدید گیاهان دارویی، هر ساله افراد زیادی به استفاده از این منابع روی می آورند، چرا که عقیده دارند گیاهان دارویی فاقد هر گونه عوارض جانبی است. گیاهان دارویی به لحاظ آنکه از جنس طبیعت بوده و تناسب بیشتری با بدن انسان دارند، کاربردهای وسیعی در پزشکی داشته و دارند. آنچه تفاوت بارز داروهای شیمیایی و گیاهی را نشان می دهد، مدت زمان مصرف، نحوه استفاده، غلظت دارو و عوارض جانبی آن است. واقعیت این است که عوارض جانبی بسیار زیاد داروهای شیمیایی و هزینه تامین آنها در گرایش مردم به طب گیاهی بی تاثیر نبوده است. در قرن اخیر پیشرفت های عمده ای در بهره گیری از گیاهان دارویی صورت گرفته است و آزمایشگاه های مجهزی در سراسر دنیا برای بررسی اثرات این داروها به کار مشغول اند. اما باید به خاطر داشت که گرچه تمایل به استفاده از چنین رستنی هایی در طول چند دهه اخیر بیشتر شده است، اما عوارض ناشناخته آن، تهدیدی جدی برای مصرف خودسرانه و بیش از حد مجاز آنها محسوب می شود.

در صورتی از گیاهان دارویی به جا و برای درمان خاص خود استفاده نشود، ممکن است مضراتی هم در بر داشته باشند. زیرا هر طبیعی بودنی به معنای بی ضرر بودن نیست! در کنار خاصیت هایی که در هر گیاه دارویی وجود دارد، امکان دارد در صورت توجه نکردن به انتخاب داروی مناسب و همچنین کیفیت داروی مورد نظر، عوارض خود را هم داشته باشند.

گیاه درمانی به علم درمان و پیشگیری از بیماریها با استفاده از گیاهان، قسمتهای مختلف گیاه و مواد تهیه شده از گیاهان گفته می‌شود. گیاهانی که به شکل سنّتی در گیاه درمانی مورد استفاده قرارگرفته‌اند اصطلاحاً گیاهان دارویی نامیده می‌شوند. یکی از اصول مهم در گیاه درمانی این است که این گیاهان و یا بخشهای مورد استفاده آنها در درمان باید کارایی مناسبی داشته باشند. هر گیاه دارای یک ساختار کمپلکس شیمیایی است و جداسازی و تعیین خواص شیمیایی اجزای گیاه یکی از موضوعات بسیار مهم در گیاه درمانی می‌باشد.

 گونه های  گیاهان دارویی در ایران

در ایران حدود ۸۰۰۰ گونه گیاهی موجود است که از این تعداد ۲۳۰۰ گونه جزء گیاهان معطر و دارویی هستند و از این تعداد ۴۵۰ گونه در عطاری‌های ایران به فروش می‌رسد.

بر اساس تحقیقی که از طرف دانشگاه علوم پزشکی تهران در مورد شایعترین گیاهان دارویی خریداری شده از عطاری‌ها در شهر تهران در سال ۱۳۸۷ انجام شده‌است، شایعترین گیاهان خریداری شده از عطاران:

در فصل بهار به ترتیب، گل گاو زبان ایرانی، سنبل الطیب، خاکشیر، بنفشه

در فصل تابستان به ترتیب: خاکشیر، کاسنی، شاه تره، تخم شربتی

در فصل پاییز، به ترتیب: آویشن، پنیرک، گل ختمی، بنفشه

در فصل زمستان به ترتیب: دارچین، زنجبیل، چهارگل (ترکیبی از نیلوفر، پونه، گل ختمی، سپستان، پرسیاوشان، عناب و گل بنفشه) و آویشن بوده‌است

نکاتی که باید در زمان خرید گیاهان دارویی به آنها توجه کرد:

در زمان خرید گیاهان دارویی، حتما باید به اسم درست محصول، مشخصات و آدرس تولیدکننده، فهرست کامل اجزای دارو، مقدار ماده فعال و موثر و توصیه های درج شده برای مصرف، توجه لازم را داشته باشید. همینطور بهتر است از شرکت های دارویی که شناخته شده و معتبر باشد داروی گیاهی را تهیه کنید؛ داروهایی که قبلا از آنها عارضه جدی دیده نشده باشد. در صورتی که از داروهای دیگری هم به صورت همزمان استفاده می کنید، چه گیاهی باشد چه شیمیایی، حتما باید با پزشک خود در میان بگذارید. همینطور باید توجه داشته باشید که مصرف گیاه دارویی هم همچون داروهای شیمیایی می تواند با داروهای دیگر تداخل ایجاد کند و اثرات مخربی در بدن داشته باشد.

هر چند گیاهان دارویی چون از دل طبیعت بدست می آیند، به طبع انسان نزدیک و سازگارتر هستند، اما باید در مصرف آنها احتیاط کرد. به عنوان مثال، هر چند نعناع، آویشن، زردچوبه و فلفل گیاهان دارویی هستند که بطور معمول در رژیم غذایی مورد استفاده قرار می گیرند و تجربه نیز نشان داده است که مصرف آنها عارضه ای به دنبال ندارد، اما با این حال هستند گیاهانی که نه تنها شناخت کافی از آنها نداریم، بلکه تجربه ای هم در رابطه با مصرف طولانی مدت آنها در دست نیست؛ بنابراین احتیاط اولین شرط لازم هنگام استفاده از چنین ترکیب هایی است. ناراحتی های گوارشی، خستگی، بی خوابی و مسمومیت کبدی از جمله عوارضی است که ممکن است مربوط به مصرف خودسرانه و بی رویه داروهای گیاهی باشد.

اما در مورد تهیه گیاه دارویی مناسب باید به چند مورد توجه کنید:

۱-گیاه دارویی را به صورت فله نخرید

روش تولید گیاهان دارویی و بهداشت تولید آنها بسیار مهم است. گیاهان فله ای بدون نظارت توسط نهادهای بهداشتی تهیه می شوند و روی کشت، شست و شو و فرآوری آنها نظارتی وجود ندارد. از این رو باید از گیاه دارویی استفاده کنید که از وزارت بهداشت یا سازمان غذا و دارو مهر تاییدیه داشته باشد.

۲-توجه به مقدار استاندارد استفاده از هر گیاه

گیاهان دارویی شاید همچون داروهایی شیمیایی دارای عوارض نباشند، اما باید مقدار مصرف آنها را دانست و در حد استاندارد استفاده کرد. مصرف بیشتر از حد گیاه دارویی می تواند عوارضی برای بدن ایجاد کند.

۳-خودسرانه گیاهان را ترکیب نکنید

گیاهان دارویی در طب سنتی با توجه به طبع هر شخص تجویز می شوند و ترکیب آنها هم با توجه به همین موضوع و علم آن صورت می گیرد. از این رو زمانی که از مکمل بودن دو گیاه و رایج بودن ترکیب آنها مطمئن نشدید، خودسرانه اقدام به اینکار نکنید. ترکیب دو گیاه گاهی باعث تولید سموم خطرناک در بدن می شود؛ پس اهمیت این مسئله را جدی بگیرید.

۴-فرهنگ مصرف گیاهان دارویی را بدانید

استفاده از گیاهان دارویی فرهنگ خود را دارد. اول اینکه مصرف گیاه دارویی بهتر است بر مبنای تجویز متخصص طب سنتی باشد و خودسرانه انجام نشود. دوم اینکه اگر روی خواص گیاه دارویی تاکید می شود، به دلیل فرهنگ پیشگیری حفظ سلامت بدن می باشد.

تفاوت بین گیاهان دارویی و داروی گیاهی

گیاهان دارویی شامل بخش‌هایی از گیاه است که پس از خشکاندن، بدون ایجاد هرگونه تغییری در مغازه‌ها و عطاری‌ها به فروش می‌رسد. گیاهان دارویی مثل زیره، رازیانه، هل یا دارچین گیاهانی هستند که برخی خواص درمانی آن‌ها که عمدتاً بی‌ضرر یا کم ضرر هستند، به اثبات رسیده‌است اما داروهای گیاهی حاصل تبدیل برخی گیاهان به دارو در کارخانه‌های داروسازی و طی فرایندی خاص و استریل هستند. با این توضیحات و ذکر تفاوت گیاهان دارویی و داروهای گیاهی باید گفت که عطاری‌ها تنها حق فروش گیاهان دارویی را دارند، گیاهانی که تعداد شان مشخص است و طی سالیان دراز فواید و بی عارضه یا کم عارضه بودن شان به اثبات رسیده‌است. مسلم است که مصرف بی‌رویه و بیش از حد نیاز هر نوع خوراکی اعم از گیاهی یا شیمیایی می‌تواند برای بدن ضرر داشته باشد.

گیاهان دارویی ذخایر ژنتیک ملی کشور محسوب می‌شوند و صادرات خام و بدون فرآوری آنها مانند خام فروشی مواد معدنی، دارای ارزش افزوده اندکی است. که حراج منابع طبیعی کشور محسوب می‌شود. در واقع، خام فروشی یعنی واگذاری سود و بازار گیاهان دارویی به رقبای بین‌الملی، این مسئله باعث می‌شود تا زنجیره تولید در کشور تکمیل نشود و نیروی کار تحصیل کرده، فرصت‌های کمتری برای اشتغال در این عرصه بیابد.

خام فروشی یکی از اصلی‌ترین چالش‌ها در حوزه گیاهان دارویی است. بازار قابل توجهی برای محصولات به دست آمده از فرآوری گیاهان دارویی مانند زعفران و گل محمدی در جهان وجود دارد. صادرات این محصولات می‌تواند ارزآوری قابل توجهی برای کشور به همراه داشته باشد.

از این رو باید به توسعه وپیشرفت گیاهان دارویی بیشتر روی بیاوریم . با کمک شتاب دهندها و ایده پردازان این حوزه باید از سبک سنتی به مدرن تغییر کند و باعث اشتغال برای جوانان و رشد در آمدی برای کشور از طریق صادرات گیاهان دارویی با ارز بین المللی شود.

 

شتاب‌دهنده گیاهان دارویی و فرآورده‌های طبیعی سما:

محیط فعالیت

مرکز نوآوری و شتاب‌دهی سرای نوآوری دکتر قریب، با حمایت معاونت علمی و فناوری و دانشگاه آزاد اسلامی راه اندازی شده است تا با ارائه خدمات متنوع به شتاب دهنده‌های حوزه‌های گوناگون موجب رونق فعالیت‌های زیست بوم فناوری و نوآوری باشد. این مرکز در ۸ طبقه، با متراژ هر طبقه ۱۰۰۰ متر مربع، فضایی مناسب برای استقرار شتاب‌دهنده‌ها فراهم کرده است. شتاب‌دهنده های حاضر در آن امکاناتی مانند حضور در فضای کار اشتراکی، دریافت خدمات مشاوره‌ای برای توسعه کسب و کار، تامین دفاتر کاری و مشاوره مالی را در اختیار استارتاپ‌ها قرار می‌دهند‌. موقیت جغرافیایی این سرا، امکانات مناسب و خدمات قابل توجه، باعث گسترش کسب و کارهای نوپا می شود. شتاب‌دهنده گیاهان دارویی سما، در یک طبقه از سرای نوآوری دکتر قریب با فضایی معادل ۷۰۰ متر مربع که در نوع خود یک فضای کار اشتراکی مناسبی است، مستقر گردیده است. پشتوانه دانشگاه آزاد اسلامی واحدهای غرب استان تهران، و قرار گرفتن در نزدیکی دانشگاه‌های بزرگ و معتبر کشور، بر جذابیت فضای موجود می‌افزاید‌.

هدف از تاسيس اين مرکز تحقیقات، دست يابي به گياهان داروئي با ارزش و اصلاح شده و دانش كاشت، داشت، برداشت و استحصال و فرآوری مواد موثره دارويي و ساخت دارو در رشته‌هاي تخصصي علوم گياهي، كشاورزي، صنایع غذایی، شيمي، داروسازي، و … از طريق انجام طرح‌هاي مطالعاتي و تحقيقاتي بوده است

همچنین وجود دانشگاه آزاد اسلامی واحد ملارد با حدود 10هکتار و همچنین واحد صفادشت مجموعه‌ای 8 هکتاری بوده که دارای فضای مناسب آزمایشگاهی، کارگاهی و زراعی می‌باشند.

اهداف شتاب‌دهنده

تیم تخصصی اعضای هیات علمی و متخصصین حوزه کشاورزی با اهداف زیر در شتاب‌دهنده اقدام به فعالیت می‌کنند:

*تولید گیاهان دارویی با کیفیت
*ارتقاء سلامت و تأمین بهداشت غذایی کشور
*ارتقاء بهره وری و اقتصاد گیاهان دارویی
*بهبود کمی و کیفی فراورده های کشاورزی
*توسعه و ساماندهی پژوهش و آموزش گیاهان دارویي
*ساماندهی نظام مدیریت تحقیقات
* ایجاد پایلوت برای آموزش دانشجویان
سخن آخر
در هر صورت، نباید در زمان بیماری‌های جدی به گیاهان دارویی تکیه کرد و گاهی نیاز است تا سریعا از یک داروی قوی تر، استفاده کرد. از این رو، از گیاه دارویی فقط باید برای درمان عمومی سلامتی، به عنوان قسمتی از سبک زندگی استفاده کرد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

تماس با ما

با ما تماس بگیرید یا فرم زیر را پر کنید تا با شما تماس بگیریم. ما تلاش می کنیم در 24 روز در روزهای کاری به تمام سوالات پاسخ دهیم.